KORKU VE TİTREME, Kierkegaard, İbrahim'i Övme Söylevi
01.12.2021
"Eğer insanda ebedî bir bilinç yoksa, eğer her şeyin dibinde yalnızca vahşî bir kargaşa, karanlık tutkularda şekil değiştirerek yüce ya da önemsiz her şeyi üreten bir güç varsa; eğer her şeyin altında akıl sır ermez, doymak bilmez gizli bir boşluk yatıyorsa, yaşam umutsuzluktan başka ne olacaktır? Eğer böyleyse, eğer insanlığı birleştiren kutsal bir bağ yoksa, eğer ormanın yaprakları gibi bir nesil diğerinin ardından doğuyorsa, bir nesil ormandaki kuşların şarkıları gibi bir diğerinin yerine geçiyorsa, eğer insan soyu dünyadan, denizden geçen bir gemi ya da çöldeki bir rüzgar, düşüncesiz ve meyvesiz bir kapris olarak geçiyorsa, eğer ebedî bir unutkanlık; avı için aç bir biçimde pusuya yatmış bekliyorsa ve onun pençelerinden kendisini kurtaracak kadar güçlü hiçbir güç yoksa -o zaman yaşam ne kadar boş ve huzurdan yoksun olacaktır!" - dedi Soren Kierkegaard.
Bunun böyle olmadığını biliyorum ama böyleymiş gibi yapmak güzel. Anlam uydurmaya karşı değilim, aksine varlığımı sürdürebilmek için anlam uydurmam gerektiğine inanıyorum ve bu anlamların kendisine de tüm kalbimle inanıyorum -hayatımın kendisi benim uydurduğum koca bir mittir. Fakat insanlar bu anlamları nesnel dünyanın bir gerçekliği olarak ele alıyorlar, sanki halihazırda oradalarmış gibi; onlar nesnel dünyanın değil, arkadaki evrenimin bir gerçekliğidir. Uydurduğum her şey gerçektir çünkü arkadaki evrenimde soyut bir varlığa sahiptir. Bu bakımdan sorun anlam uydurmakta değil, anlam uydurduğunun farkında olmamakta. Farkında olmadan kapılamazsın, kapılmak için önce kendini bırakabiliyor olmak ve kendini bırakabiliyor olmak için de bir kerecik olsun kendini tutmuş olmak gerekir. Oysa anlamların nesnel dünyadaki gerçekliğine inananlar kendilerini hiç tutmamışlardır ki bıraksınlar. Ben kapıldığıma inanıyorum ve kapılıyorum.
"...Ancak böyle olmadığı için," diye devam ediyor Kierkegaard. "Tanrı erkeği ve kadını yarattığı için, kahramanı ya da şâiri ya da hatibi şekillendirdi." Ben ise şöyle derdim: "Ve böyle olmasın diye, insan hikayeler uydurdu ve kendisini kahraman ya da şair ile özdeşleştirdi. Çünkü öteki türlü yaptığımız ancak debelenmek olurdu, çamurda yuvarlanan şirin domuzcuklar gibi. İnsanlığımızın büyük bir bölümü debelenme ustasıdır ve doğrusu bu alanda sahip oldukları meziyeti de bütünüyle farkında olmadan edinmişlerdir. Bizler de debeleniyoruz fakat yaptığımız şeyin debelenmekten çok daha farklı ve güzel bir şey olduğuna inanıyoruz. Öyleyse, debelenmiyoruz. Mücadele ediyoruz."
Kierkegaard'ın kahramanı da şairi de doğası gereği öyleymiş gibi gözüküyor. Açıkçası, determinist anlamı ile "insan doğası" bütünüyle bir saçmalık ve biz insanların, sırf hepimiz insanız diye, aynı türden olduğunu iddia edecek kadar ileri gider. Fakat Jean-Paul Sartre'ın öne sürdüğü şekilde bütünüyle kendisini yaratabilen bir insan fikri, olduğundan fazlası olmak isteyen ortalama insanlara hoş gelirken (ve bir o kadar da sahte hayaller satar) bütünüyle şuursuz insanların ödünü kopartır. Yine de, her koşulda, onun da gerçek olduğuna inanmıyorum. Debelenmemek için yaratabiliyor olduğumuz görkemli ve kişisel mitolojimizde kendimizi kahraman ya da şair ile özdeşleştiriyor olabiliriz -ama bu seçimi ne belirler? Elbette şairlerin duygulanımlarını kıskanan kahramanlar ya da bir kahramanın kendiliğinden ilham kaynağı oluşuna özenen şairler olacaktır fakat neticede, ikisi arasındaki geçiş gayet mümkün olmakla birlikte yalnızca "taklidin de taklidi"dir. Mücadeleci, yarı-şuursuz, farkındalıksız varlığım kahramanlığa daha yatkındır ve ne zaman yarı-şuursuzluğumun farkına varırım, artık ben şuurlu olurum. Ama kahraman yarı-şuursuzluğunun farkına varabilir mi ki? Bunun farkındalığını kazandıysam, ben sadece kahraman taklidi yapan bir "henüz hiçbir şey" idim. Kahramanlık da bir taklit olduğu için taklidin taklidi idim. Bunun farkındalığı üstün bir şey değildir: Kendiliğindenlik, işte bir şairde olmayan budur. Öte yandan, farkındalık da kahramanda bulunmaz. Dolayısıyla farkında bir şair, maceraya atılarak kahramana dönüşemez. O kahramanlık eden bir şair olur yalnızca. Benim özgün doğam kendimi bu iki tipten biriyle özdeşleştirmeme, onu taklit etmeme sebep olacak. Oluşumum, kendime doğru olacak.
Yine de, kahraman olmaya derin, içten bir arzu duyan şair bende hayranlıkların en büyüğünü uyandırır. Evet, onu çok seviyorum çünkü onun çabasında umutsuz bir güzellik var. Onun kendi miti vardır. Olur da hayalindeki kendisini içinin en izbe köşelerine bastırıp kararmış gözler ile yoluna devam etmez ise o zaman bir mucize gerçekleşir. Şair, gerçekten de kahraman olabileceğine öylesine inanır ki olur. Ama olamasa bile, onun öyküsü güzeldir. Fakat bu inanç kaç kişide var? Kaç kişi inanıyor-muş gibi yapıyor, kaç kişi -mış gibiliği gerçek bir inanca dönüştürebiliyor?
Fakat Kierkegaard bu konuyu benim yaptığımın aksine fazla irdelemiyor. Onun gözünde kahraman, belli ki aslında ifade ettiğinden daha azıdır. Yolun sonunda kahramanın deneyimi değil deneyiminin uyandırdığı hayranlıktır esas olan. Gerçekten de insanlardan alabildiği sevgi değil de imrenmedir onun. Gerçi sevgi nedir ki? Ve şair de kahramana hayran olmaktan, onu yüceltmekten hoşlanır. Onun eylemlerinin nesnel dünyadaki varlıkları değil ama şairin arka evrenindeki (iç evren demek daha doğru gibi gelse de bu evren içimizde değil, zihnimizin arkasındadır) varlıkları yücedir.
Kahraman da şair de kendilerine has doğalarını gerçekleştirirler, işte o kadar. "Bu dünyada yüce olan hiç kimse unutulmayacaktır; ancak herkes kendine göre yüceydi ve herkes sevdiğinin yüceliği oranında yüceydi. Kendisini seven kimse kendisinde yüceleşti ve diğerlerini seven kimse kendisini adaması yoluyla yüceldi; ancak Tanrı'yı seven kimse herkesten yüce hale geldi. Hepsi hatırlanacaktır; ancak herkes beklentisi oranında yücelmiştir." Benim anlayışımda kendini seven, kahramandır. Diğerlerini seven (belki) şairlerdir. Tanrı'yı seven için ise üçüncü bir sınıf, bilgeyi uydurabilirim. Benim arka evrenimde dıştaki tanrı ile içteki tanrıya duyulan sevgi özdeştir, aynıdır. İçteki tanrıyı dıştaki olarak algılamak bütünüyle yanlış anlamlandırmadır ve ya kendini aşağılık görmenin getirdiği kabullenememekten ya da çarpık akılcılıktan (inancı mantığa oturtmak) kaynaklanır. Oysa tanrının varlığına dair hissiyatın varlığı, onun içte mi yoksa dışta mı olduğunu düşünmemizi bile gereksiz kılar. Bu his dışarıdaki bir tanrının varlığını kanıtlamaz ve aslında içeridekinin de. Ve yine bu his, onu kozmogoninin yaratıcı ve sonsuz kralı olarak konumlandırmamızı da gerektirmez. Fakat o his oradadır ve vardır. Dışına bakabilen ama içine kör olmayan herkes onu hissedebilir. Ve belli ki içimde mi dışımda mı olduğu önemsiz olan bu tanrı, dışarıdaki benden üstündür. Çünkü bu hissin mikrokozmosu benim yaratıcılığım, makrokozmosu ise evrenin yaratımıdır. Dolayısıyla bu his yaratıcılık ile özdeştir. Yaratıcılık ne kadar yüksek ise bu hissin doğurduğu huşunun da o kadar fazla olacağını söyleyebilirim. Dolayısıyla, evet; yaratı olan bir varlığı değil de yaratı itkisinin kendisini seven en yücedir. Çünkü o kendisinden çok daha büyük bir şeyi sevebilmiştir. "Böylece yeryüzünde şiddetli bir mücadele oldu; her şeyi kendi gücüyle fetheden vardı ve Tanrı'yı kendi güçsüzlüğüyle fetheden vardı" Dolayısıyla bunun benim gözümdeki anlamı, birinin içindeki imanı dışındaki insanın kölesi yapmasıdır fakat o iman özü gereği dıştaki insandan daha değerlidir ve bu dıştaki insan; yönetmeye kadir olmadığı halde elinde hükümdarlık asasını almayı başarmış bir kral gibidir. Yalnız kaba kuvvetle fethetmiştir ve fetih esnasında işe yarayan, sonrasında işe yaramaz. Her halükarda güçsüz bir fatihtir bu kişi. Fethettiği ise özü değerli olmasına rağmen güçsüz ve zavallı olan imanıdır. Diyebilirim ki bu insan varlığı hissedemez, olsa olsa despotça hissediyor taklidi yapar ve belki bir gün "imanına kavuştuğunu" söyleyerek kendini bile kandırır. Oysa ona hiçbir zaman ait olmamıştır ve hissini gerçek sanar.
"Kendi gücünde yüce olan vardı ve kendi bilgeliğinde yüce olan ve kendi umudunda yüce olan ve aşkta yüce olan vardı; ancak hepsinden yücesi İbrahim idi. O gücü güçsüzlüğü olan bir güçle yüceydi, sırrı aptallığı olan bilgelikte yüceydi, dışsal görünümü çılgınlık olan umutta yüceydi, kendisinden nefretinden oluşan aşkında yüceydi."
Nasıl ki Kierkegaard Moriah Dağı'na üç gün boyunca sessizce yolculuk yapan İbrahim'i imgeleme cesaretini yüreğinde buldu; belki ben de bir gün Kierkegaard'ın bu imgelemi yaratma esnasında neler hissettiği üzerine düşünme cesaretini kendimde bulurum. Kierkegaard kendini İbrahim'in yerine koyabildi ve kendisinin o yeri, o en yüksek iman seviyesini hak etmediğini gördü. Benim de kendimi Kierkegaard'ın yerine koyabilmem gerekirdi ve bunun sonucunda ben de Kierkegaard'ın ateşine sahip olmadığımı görebilirdim. Fakat şimdilik, sadece ateşlerimizin aynı olduğunu ve bir gün onunki kadar parlak yanabileceğimi öne sürecek kadar ileriye gidebilen biriyim. Ve sahte tevazunun getirdiği aptallaşmadan kaçabilmem için böyle de olması gerekir.
Kendimi Kierkegaard'ın yerine koyamadan, İbrahim'i onun kadar güzel anlatabileceğimi de öne süremem. Yine de deneyebilirim. O, "geride dünyalı anlayışı bıraktı" ve imanını yanına aldı. Kim bu dünyanın içinde bir insan olarak yaşamaya devam ederken bunu yapabilir? Gerçekliği eğip bükebilirim ama onun ilerisine adım atamam, içinde bulunduğum fiziksel bedenim bunu kaldıramaz. "Vadedilen topraklarda bir yabancı olabildi; ona neyin değerli olduğunu hatırlatan hiçbir şey yoktu, ancak her şeyin yeni oluşu ruhunu hüzünlü bir arzuyla sınadı" Kim her şeyi geride bırakabilir? Kim o hüzünlü sınamayı kendini yüceltmeden kabul edebilir? Kim tanrının asla gerçekleştirmediği vaatlere, o vaatler artık imkansız gözüktüğünde bile çırpınarak ve deli bir coşkuyla değil de sakince sarılabilir? Ve İbrahim şöyle diyebilirdi:
"Belki de senin istediğin bunun olması değil; o zaman arzumdan vazgeçiyorum, o benim tek arzum, kutsal neşemdi. Ruhum dimdik, bunu reddettiğin için gizli bir kin taşımıyorum."
Tanrı ona kızmazdı. Kendisi bile kendisine kızmazdı. İbrahim tuhaf olana inandı. İbrahim'e yeryüzündeki bütün ulusların atası olacak o çocuğu doğurduğunda Sarah, çok yaşlıydı. İbrahim tuhafa sadık kaldı ve dışından güldüğü ateşli arzusu mucizevi bir şekilde gerçeğe dönüştü. Evet, Kierkegaard onu sevdi çünkü onun çabasında umutsuz bir güzellik vardı. Onun kendi miti vardı. Hayalindeki kendisini içinin en izbe köşelerine bastırıp kararmış gözler ile yoluna devam etmedi ve bir mucize gerçekleşti. İbrahim, absürde öylesine inandı ki oldu. Ama olmayabilirdi ve onun öyküsü yine de güzel olacaktı. Fakat bu inanç kaç kişide var? Kaç kişi inanıyor-muş gibi yapıyor, kaç kişi -mış gibiliği gerçek bir inanca dönüştürebiliyor? Kaç kişi asla olmayabilecek en derin arzusunu içine gömüp vahşice boğazlamak ya da onun için çırpınarak tükenmek yerine ona sakince sarılabiliyor?
Peki kaç kişi, -mış gibiyi gerçeğe dönüştükten sonra onu kaybetmeyi göze alacak kadar ileri gidebilir?
"Ve Tanrı İbrahim'i sınadı ve ona dedi ki... Şimdi çok sevdiğin biricik oğlun İshak'ı al ve onu Moriah diyarına getir ve oradaki dağlardan sana göstereceğimin üzerinde onu yakılmış kurban olarak sun."
Yorumlar
Yorum Gönder